آخرین اخبار
facebook Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی
کد خبر : 190254
تاریخ انتشار : 13 شهریور 1395 11:7
تعداد بازدید : 968

گفتاری از دکتر جهانگیر کرمی دانشیار دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران

راهبرد جدید روسیه در خاورمیانه پساآمریکایی

راهبرد روسیه در منطقة خاورمیانه و به ویژه در بحران سوریه، در پنج سال گذشته کاملا متفاوت با استراتژی این کشور در مقایسه با نزدیک به سه دهه گذشته بوده است. درواقع از سال 1984 که میخائیل گورباچف به قدرت رسید تا سال 2012، دولت فدراسیون روسیه درگیر هیچ بحران نظامی خارج از قلمرو کشورهای مستقل مشترک المنافع نشد. در سال های 1987 تا 20012، بسیاری از پایگاه های نظامی و نیروهایی که در خارج از قلمرو اتحاد جماهیر شوری بودند، به تدریج تعطیل شده و به داخل قلمرو فدراسیون روسیه بازگشتند. نمونة آن خروج از افغانستان در سال 1987 و همین طور بازگشت نیروهای اتحاد جماهیر شوروی از مرزهای اروپای غربی و انحلال پیمان ورشو بود. از زمان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی تا سال 2012 نیز محدودة مداخلات فدراسیون روسیه عمدتا در داخل قلمرو کشورهای مستقل مشترک المنافع (CIS) و بیشتر با همکاری کشورهای منطقه و در غالب سازمان ها و نهادهای منطقه ای بود.


 نخستین موردی که دولت فدراسیون روسیه مبادرت به اقدام نظامی در چهارچوب کشورهای مستقل مشترک المنافع و بدون موافقت نهادهای منطقه ای و دولت های منطقه کرد، بحران اوستیا بود. به این ترتیب که با ورود نیروهای فدراسیون روسیه به منطقة اوستیای جنوبی و آبخازیا، جنگ بین دولت گرجستان و دولت روسیه شکل گرفت. سپس در سال 2014 ما شاهد بحران اوکراین و تصرف شبه جزیرة کریمه از طرف روسیه بودیم. هم زمان با بحران اوکراین نیز شاهد درگیری روزافزون دولت روسیه در مسائل سوریه بودیم که اوج آن به اواخر سال 2015 بر می گردد که نیروی هوایی روسیه وارد عملیات نظامی شدیدی علیه مخالفان بشار اسد و گروه های تروریستی شد که هنوز هم این عملیات نظامی ادامه دارد.
 بنابراین یک استراتژی نظامی کاملا دفاعی در فدراسیون روسیه طی سال های پس از فروپاشی که کاملا معطوف به دفاع از قلمرو فدراسیون روسیه بود، به تدریج متحول شده و با فعال گرایی جدی در بحران های پیرامونی درگیر شد. البته در سال های 1991 تا 2008 روسیه بارها در بحران هایی مانند بحران مولداوی یا تاجیکستان در قلمرو پیشین شوروی وارد شده بود، اما این اقدامات براساس موافقت دولت ها و به ویژه در چارچوب نهادهای منطقه ای همانند سی آی اس بود. ولی از سال 2008 اتفاقات جدیدی افتاد و اقدامات روسیه هجومی و بدون رضایت دولت ها و براساس اراده و منافع کرملین انجام شد که نشان دهندة یک تحول در استراتژی نظامی روسیه از یک راهبرد کاملا دفاعی و غیرفعال به یک استراتژی کاملا نظامی، هجومی و فعال بود.
 نمود این استراتژی نظامی رو به جلو و هجومی نیز کاملا در بحران سوریه به وقوع پیوسته است. این در حالی است کشورهایی که به شکل های مختلف درگیر بحران سوریه بودند مانند ترکیه، عربستان، قطر، جمهوری اسلامی ایران، نیروهای حزب الله لبنان، کشورهای غربی و به ویژه آمریکا سعی کرده اند در درجة نخست حضور و فعالیت نظامی شان را در بحران سوریه کمرنگ جلوه بدهند، دوم اینکه ابعاد آشکار آن را بپوشانند و درنهایت تلاش نکرده اند که مستقیما درگیر یک عملیات نظامی بشوند؛ بلکه حضور و فعالیت نظامی شان را در غالب دولت سوریه یا گروه های تروریستی و نهادها و سازمان هایی قرار داده اند که در منطقه فعال هستند. 
اما دولت فدراسیون روسیه با حضور نظامی و بمباران هوایی تلاش می کند به آشکارترین شکل در بحران نظامی و امنیتی سوریه اقدام کند. این اقدام نظامی روسیه به این شکل اثرگذار است که ابتدا باعث به وجود آمدن یک حاشیه و فضای امنیتی برای دولت سوریه می شود.
 دوم اینکه گروه های تروریستی را تا حد امکان محدود می کند. برخلاف سال های 2012 تا 2014 که گروه های تروریستی به شکل روزافزونی قلمرو خودشان را در فضای سوریه و حتی عراق گسترش داده بودند، شاهد هستیم که این گروه ها از سال 2015 و با اقدامات نظامی دولت روسیه، فضای فعالیت نظامی شان محدود و محدودتر شده است و به شدت هم تحت فشار قرار داده شده اند. 
سوم اینکه این اقدام نظامی روسیه در صحنه سیاسی هم اثرگذار بوده است، به طوری که باعث اختلاف بین مخالفان بشار اسد شده است. این اختلاف بین عربستان، قطر، ترکیه و کشورهای غربی کاملا قابل مشاهده است. چنانچه در ماجرای سقوط هواپیمای نظامی روسیه در حریم هوایی ترکیه این اختلاف بین ترکیه و ناتو به آشکارترین شکل خود نمایان شد.
از مجموعة این تحول در استراتژی نظامی فدراسیون روسیه می توان این نتیجه گیری را داشت:
الف. اقدام نظامی در خارج از قلمرو کشورهای مستقل مشترک المنافع (CIS)، یک اقدام بسیار جدی و ماجراجویانه بوده است.
ب. این اقدام نظامی به نوعی بوده است که واکنش های گسترده ای را هم از سوی گروه های تروریستی داخل سوریه و هم از سوی دولت ترکیه، عربستان و کشورهای غربی داشته است.
ج.  دامنة این اقدام نظامی روسیه از یک اقدام نظامی انفرادی فراتر رفته و تبدیل به نوعی اتحاد ضمنی با جمهوری اسلامی ایران شده است. من بر کلمة اتحاد ضمنی تاکید دارم؛ زیرا ما نمی توانیم از یک اتحاد راهبردی گسترده و جدی نام ببریم، بلکه یک همکاری نظامی فعال و یک اتحاد نظامی ضمنی علیه مجموعه ای از گروه های تروریستی در یک قلمرو مشخص و البته با زمان بندی و هدف گذاری محدود صورت می گیرد که واکنش ها را هم دوچندان کرده است. واکنش ها در داخل جمهوری اسلامی ایران به صورت اعتراضاتی در مجلس شورای اسلامی و محافل رسانه ای علیه همکاری نظامی آشکار با روسیه و در اختیار قرار دادن پایگاه نظامی هوایی همدان بوده است. 
در محیط بین المللی نیز واکنش های جدی از مقامات سیاسی و تحلیل گران سیاسی و روابط بین الملل به دنبال داشته است، مبنی بر اینکه این همکاری نظامی اگر گسترش پیدا کند و ادامه داشته باشد، در شرایط عدم ابتکار عمل از طرف کشورهای غربی و به ویژه آمریکا می تواند محیط خاورمیانه را کاملا متحول بکند. 
البته ناگفته نماند استراتژی نظامی فدراسیون روسیه به وسیلة عوامل دیگری تقویت شده است ازجمله این عوامل می توان به کودتای نظامی اخیر در ترکیه و ناامیدی دولت ترکیه از طرف های غربی و ناتو، مسالة مهاجران خاورمیانه ای و حرکت آنان به سمت اروپا و نگرانی در طرف اروپایی، نقض گستردة حقوق بشر از طرف گروه های تروریستی و محکومیت بین المللی آنان پرداخت که توانسته است شرایطی را فراهم کند تا نه تنها استراتژی نظامی فدراسیون روسیه موثر واقع بشود، بلکه این استراتژی نظامی از نوعی مشروعیت برخوردار باشد. علاوه بر رضایت و دعوت دولت سوریه که به این اقدام نظامی روسیه مشروعیت می دهد، انعکاس شرایط بین المللی در فضای رسانه ای بین المللی و نفوذ و تاثیرگذاری آن بر افکار عمومی علیه گروه های تروریستی باعث شده است اقدام نظامی روسیه نه به عنوان هایی چون مداخله گری، نقض حقوق بشر، نقض حاکمیت ملی و نقض مقررات و قواعد بین المللی، بلکه به عنوان اقدامی علیه تروریزم تهدیدی مهم علیه صلح و امنیت بشری قلمداد شود. 
بنابراین تحولی که در استراتژی نظامی فدراسیون روسیه ایجاد شده است، امری بدیع و ابتکاری بوده است که این تحول، آثار مهمی در صحنة عملیاتی سوریه، در مسائل منطقه ای و حتی در شرایط بین المللی داشته است. ورود کشورهای دیگر در همراهی با این مسئله اگر جامة عمل بپوشاند، به ویژه همراهی کشورهایی مانند چین و سایر قدرت ها، می تواند شرایط منطقة خاورمیانه را بسیار متفاوت تر از گذشته بکند. به این معنی که هرچند کشورهای غربی حاضر نیستند به شکل جدی وارد اقدام نظامی در منطقة خاورمیانه بشوند، ولی دولت روسیه وارد اقدام نظامی در این منطقة پرالتهاب می شود تا جایی که این اقدام نظامی به نوعی با استقبال ضمنی یا سکوت بین المللی روبه رو می شود. 
البته شاید هنوز زود باشد که ما چنین قضاوتی را به شکل بلندمدت داشته باشیم؛ بلکه باید منتظر بمانیم و مشاهده کنیم که شرایط در صحنة عملیاتی سوریه و محیط منطقه ای و بین المللی چگونه پیش خواهد رفت و دولت آیندة آمریکا، ترامپ یا کلینتون، چه سیاستی را به صورت جدی در قبال منطقة خاورمیانه و به ویژه دررابطه با اقدامات نظامی روسیه انجام خواهند داد. از همه مهم تر آنکه روند مذاکرات صلح چگونه پیش می رود. آن وقت ما می توانیم ارزیابی دقیقی از نتایج عملیات نظامی روسیه در منطقة خاورمیانه و به ویژه بحران سوریه داشته باشیم. ولی تا به امروز عملیات نظامی روسیه در بحران سوریه موفق بوده است و این موفقیت در بلند مدت منوط به شرایط دولت جدید آمریکا و روند مذاکرات خواهد بود. در غیر این صورت ما می توانیم فعلا فقط یک ارزیابی کوتاه مدت از این قضیه داشته باشیم.
این موضوع برای نظام سیاسی و راهبرد منطقه ای جمهوری اسلامی ایران هم بسیار مهم بوده است. ضمن اینکه همکاری ایران و روسیه کمک زیادی به تثبیت اوضاع و جلوگیری از آسیب بیشتر به نظام سیاسی سوریه کرده، اما ایران را به شکل آشکاری وارد معادلات بین المللی قدرت های جهانی کرده است. اساسا بحران سوریه را می توان گذار جمهوری اسلامی از نگرش ایدئولوژیک به منطق ژئوپلیتیک دانست. این امر در 5 سال گذشته به اوج خود رسید؛ اما ورود آشکار به همکاری نظامی با روسیه را می توان ورود رسمی ایران به بازی قدرت های بزرگ جهانی در سطوح منطقه ای دانست. در سال های 1996 تا 2001 هم ایران با روسیه در حمایت از ائتلاف شمال افغانستان وارد همکاری نظامی اما به شکل پنهان تر شده بود، اما آن همکاری در سطح رسانه ای و افکار عمومی داخلی و خارجی نمود چندانی نداشت. اما این بار موضوع به یک واکنش جدی تری منجر شد و آن را به یک پوست‎اندازی و ورود به بازی قدرت تبدیل کرد که آثار و نتایج گسترده تری را در آینده به دنبال خواهد داشت.


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :