آخرین اخبار
facebook Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی
کد خبر : 191158
تاریخ انتشار : 27 شهریور 1395 10:23
تعداد بازدید : 868

گفتاری از دکتر سید عبدالامیر نبوی، عضو هیات علمی پژوهشکدة مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم

چرایی بهره برداری داعش از شبکه های اجتماعی

گروه های تندرو ازجمله القاعده و داعش تلاش کرده اند که از امکانات فضای مجازی به طور کامل استفاده کنند تا با جذب مخاطبان بیشتر، هزینه های فعالیت های خود را کاهش داده و در عین حال قادر باشند با چابکی و سرعت عمل بیشتری، اهدافشان را پی گیری کنند.

بر همین مبنا، می خواهم در این گفتار به بازگشایی این سه مورد بپردازم. نخست آنکه با توجه به رشد و گسترش فناوری های اطلاعات و ارتباطات در عصر حاضر، مشاهده می کنیم که جذب مخاطب از طریق فضای مجازی بسیار ساده تر از ارتباطات از طریق تلفن های ثابت و نشریات کاغذی در گذشته شده است. درحقیقت این رشد و گسترش سبب شده تا در مدت زمان کمتری بتوان مخاطب بیشتری را تحت تاثیر قرار داد. 
نکته دوم آن است که این رشد و گسترش سبب شده تا ردگیری افراد از جهاتی سخت تر شود. درست است که دولت ها برای بالا بردن امنیت شبکه های اجتماعی سرمایه گذاری های عظیمی کرده ­اند، اما در عمل برای پی گیری و تحت تعقیب قراردادن تروریست ها در شبکه های اجتماعی، معضلات و موانع زیادی وجود دارد. چنان­که در پی یک حادثة تروریستی در ایالات متحده، دولت آمریکا از شرکت اپل درخواست همکاری برای رمزشکنی یک گوشی تلفن همراه کرد، اما این درخواست به نتیجه موردنظر دولت ختم نشد. 
مورد سوم آن است که رشد و گسترش فناوری ارتباطات و اطلاعات سبب شکل گیری و پیدایی شبکه سازی در فضای مجازی شده است که اتفاقا همین امر امکان بیشتری برای تحقق اهداف گروه های تروریستی مانند القاعده و داعش فراهم کرده است. درحالی که شاید تا دو دهة پیش، چنین امکانی مستلزم زمان بری بیشتر و هزینه های افزون تری بود. 
چنان­که می دانیم گروهی مانند داعش در این میان توانسته است به خوبی از امکانات دنیای مجازی و شبکه های اجتماعی برای افزایش فعالیت های خود، جذب مخاطب حتی از درون اروپا، انجام عملیات کم هزینه ­تر و ده­ها مساله دیگر به نفع خود استفاده کند. 
اگرچه طی یک­سال اخیر شرکت ها و گروه ها ی فعال در فضای مجازی بارها اعلام کرده اند که حساب های هواداران داعش را هک کرده اند و حساب های شان را بسته اند و قطعا این مسائل بر عملکرد آنان اثر منفی می گذارد، تداوم این فعالیت ها نشان داده است که نه تنها گروه های تروریستی مانند داعش به فعالیت های خود ادامه داده­ اند، بلکه آنان به طرز هوشمندانه ای از این ابزار همچنان برای ادامة تبلیغات خود استفاده می کنند. این مثال دیگر تکراری شده است که داعش از همان ابتدا، پیش از حمله به هر منطقه ای با انتشار وسیع تصاویر و فیلم های دهشتناکی از جنایات خود از طریق شبکه های اجتماعی، توانسته بود در ارادة مدافعان در مناطق مختلف مورد درگیری خلل ایجاد کند و اتفاقا در این زمینه هم موفق بوده است. برای همین مشاهده می کنیم که پیش از حملة داعش به هر منطقه ای، بسیاری از مدافعان فرار می کردند یا با روحیة ضعیفی با حملات نیروهای داعشی
 برخورد می کردند. 
 ظهور خرده فرهنگ ها از درون شبکه های مجازی 
ویژگی فضای مجازی در آن است که مرزهای جغرافیایی را کم رنگ کرده و مرزهای جدیدی را از نو آفریده است. درعین حال در فضای مجازی امکان نظارت، دخالت و کنترل دولت ها کاهش یافته است. دولت ها و سیاستمداران دیگر مانند عصر پیش از انقلاب فناوری ارتباطات نمی توانند افراد یا ایدئولوژی ها را تحت کنترل قرار بدهند. کما اینکه درحالی که کنترل منابع مالی در فضای مجازی از یک طرف ساده تر شده، از جهات دیگر سخت تر شده است. یعنی هم زمان با اینکه دولت ها اعلام می کنند در مبارزه با تروریسم توانسته اند مثلا رد برخی نقل و انتقالات یا پول شویی ها را گرفته و متوقف کنند، اما در عمل مشاهده می کنیم که این وضعیت ادامه دارد.  بنابراین ویژگی­ های فضای مجازی در عصر انقلاب فناوری و ارتباطات اقتضا می کند که نقش دولت ها را به عنوان بازیگران دولتی، نقش گروه های تروریستی القاعده و داعش و همچنین نقش بازیگری افرادی مانند اسنودن که افشاگری های او در سال 2013  از عملیات «جاسوسی و مراقبت در سطح جهانی» پرده برداشت، همه را در کنار یکدیگر مورد توجه و بررسی قرار دهیم. در این مورد آخر باید توضیح داد تاثیری که افشاگری­ های اسنودن بر دنیای پیرامونش گذاشت، با کمتر پدیده مشابهی در دنیای آنلاین و آفلاین قابل قیاس است، چنان­که کلپر، رییس اطلاعات ملی آمریکا در اوایل تابستان امسال اظهار داشت افشای اطلاعات محرمانه درباره جاسوسی دیجیتال توسط اسنودن، به توسعه تکنولوژی رمزگذاری شتابی بی سابقه بخشیده و آن را هفت سالی به جلو رانده است. درعین حال، منتقدان می گویند که فراگیری رمزگذاری موجب سوء استفاده گروه هایی مثل داعش شده است.
زمانی که شبکه های ارتباطاتی رو به گسترش بودند، بحثی در میان صاحب نظران پدید آمد که مرزهای سیاسی در حال کم رنگ شدن است و ما به سوی حکومت واحد جهانی و همسان سازی پیش خواهیم رفت. اتفاقا فضای مجازی مهم ترین عامل برای بعد فرهنگی جهانی شدن ذکر می ­شد؛ زیرا امکان ارتباط گیری بین جوامع مختلف و همچنین امکان عرضه و معرفی افراد بیشتر شده است، اما هم زمان روند محلی شدن نیز شکل گرفت؛ یعنی خرده فرهنگ ها، زبان ها و عقاید اقلیت ها امکان مناسب ­تری برای نمود و بروز پیدا کرد. درنتیجه، دنیای قدیمی خودش را از طریق انقلاب ارتباطات و فضای مجازی نشان می دهد که در اینجا همان بحث جهانی- محلی شدن مطرح می شود. پس فضای مجازی از یک سو همسان سازی و یکسان سازی را پیش می برد، اما از سوی دیگر یک روند متضاد همگام با آن؛ یعنی احیای خرده­ فرهنگ ها، نمادهای قدیمی و عقاید اقلیت­ها هم وجود دارد، به گونه ای که نمی توانیم آن دو را از هم جدا کنیم. اتفاقا گروه های رادیکال اسلام گرایی مانند داعش دقیقا در این روند دوم قرار دارند. 
 بهره برداری از اختلافات دولت های منطقة خاورمیانه
بازیگران غیردولتی مانند القاعده و داعش قطعا امنیت جهانی را به لحاظ عملکردی و ایدئولوژیک تحت تاثیر قرار می دهند، اما نکته مهم آن است که کامیابی یا ناکامی آنان در پی گیری اهداف ایدئولوژیک، منافع و عملکردشان دربست مرتبط با فضای مجازی نیست. درواقع، موفقیت و عدم موفقیت آنان منوط به عوامل مختلفی است ازجمله اینکه می دانیم ایدئولوژی داعش حتی در صورت موفقیت کامل، نمی تواند پاسخ گوی بسیاری از مسائل دنیای جدید باشد. آنان تجربه ای به لحاظ الزامات حکومت داری ندارند و منابع مالی بسیار آسیب پذیری نیز دارند. درحالی که داعش ادعای جهان شمولی می کند، اما می دانیم که مسائل سیاسی و اقتصادی خاص هر جامعه و به خصوص بافت فرهنگی و اجتماعی هر کشور، بسیار اثرگذار است. اکنون یکی از مهم ترین عوامل موفقیت گروه های رادیکال اسلام گرای داعش در سوریه و عراق، بافت طایفه ای این دو کشور است، اما اگر قرار باشد این ایدئولوژی در یکی از کشورهای اروپایی با بافت فرهنگی و اجتماعی متفاوتی پیاده شود، قطعا نتیجة آن متفاوت خواهد شد.
بنابراین موفقیت یا عدم موفقیت این گروه ها همچنان که در گرو نحوة استفاده از فضای مجازی و شبکه های اجتماعی است، ناشی از متغیر های دیگری هم هست که ناچاریم نقش آن عوامل دیگر را هم در هرگونه تحلیلی بررسی کنیم. اتفاقا یکی از آن عوامل و متغیرها، رویکرد بازیگران منطقه ای و فرا منطقه ای نسبت به نحوة برخورد با گروه های تروریستی است. اگر عزم مشترک منطقه ای برای مبارزه با چنین گروه هایی صورت بگیرد، فعالیت آنان یک وجه پیدا می کند، ولی تا زمانی که بین بازیگران منطقه ای رقابت ایدئولوژی و استراتژیک وجود داشته باشد، مشابه وضعیتی که اکنون بین ترکیه، مصر، عربستان و ایران مشاهده می شود و بعضا دیدگاه های متفاوتی درباره نحوة مقابله با القاعده و داعش دارند، گروه های تروریستی که تاکنون به خوبی توانسته اند از این اختلافات بین دولت های خاورمیانه بهره برداری کنند، در آینده نیز همچنان بهره برداری خواهند کرد.


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :