دستیار هوش مصنوعی وزارت نیرو با بودجه 15 میلیاردی آماده شد
تاریخ انتشار
سه شنبه ۲۱ بهمن ۱۴۰۴ ساعت ۰۸:۱۶
آیتیمن- محمدمهدی اثنیشعری، عضو هیات علمی دانشگاه صنعتی خواجهنصیرالدین طوسی و مدیر پروژه دستیار هوش مصنوعی وزارت نیرو در مراسم ارائه این پروژه که شنبه گذشته ۱۹ بهمنماه در محل وزارت نیرو برگزار شد، اظهار کرد: این پروژه از اسفندماه ۱۴۰۳ و به همت معاونت علمی و فناوری ریاستجمهوری آغاز شد. دانشگاه خواجهنصیرالدین طوسی از نخستین دانشگاههایی بود که در این فراخوان شرکت کرد و در مدت کوتاهی موفق شد با ارائه پروپوزال، اجرای پروژه را بر عهده بگیرد.
مدیر پروژه دستیار هوش مصنوعی وزارت نیرو گفت: نام رسمی این پروژه «سامانه طوسا» انتخاب شد. دامنه toosa.ir برای سامانه ثبت شد و نسخه نرمافزاری روی این دامنه راهاندازی شد. نخستین نسخه سامانه در اردیبهشتماه ۱۴۰۴ منتشر شد که یک نسخه اولیه (MVP) بود و صرفاً برای نمایش عملکرد پایه سیستم ارائه شد.
وی افزود: پس از آن تلاش کردیم تقریباً هر ماه یک نسخه جدید از سامانه ارائه کنیم و در حال حاضر به نسخه پنجم رسیدهایم. البته در این مسیر با چالشهایی از جمله شرایط خاص کشور، محدودیتهای اینترنتی و همچنین تمرکز تیم بر تحویل فاز نخست پروژه در مهر و آبانماه مواجه بودیم که باعث شد انتشار برخی نسخهها با تأخیر انجام شود.
اثنیشعری درباره فاز نخست پروژه توضیح داد: طبق تعریف انجامشده توسط معاونت علمی، فاز اول پروژه بر پاسخگویی به قوانین و مقررات عمومی متمرکز بود. در این راستا، حدود ۱۶۰ هزار عنوان قانون و مقرره که در دسترس عمومی قرار داشت، جمعآوری و ایندکس شد. بخشی از این دادهها نیز توسط معاونت در قالب بستههای اطلاعاتی در اختیار تیمهای مجری قرار گرفت.
ارزیابی عملکرد دستیار هوش مصنوعی وزارت نیرو
وی گفت: برای ارزیابی عملکرد سامانه، شش سطح سوال از ساده تا بسیار دشوار در نظر گرفته شد. سوالات بهصورت تصادفی مطرح و پاسخهای سامانه از نظر صحت و دقت بررسی و امتیازدهی شدند. تیمهای شرکتکننده بر اساس درصد پاسخهای صحیح در سطوح مختلف رتبهبندی شدند. تیم ما در میان تیمهایی قرار گرفت که امتیاز بالاتری کسب کردند و در ردههای بالای ارزیابی قرار داشتند. مقرر شده است که ارزیابی مجددی انجام شود تا سامانه بتواند به سطح دقت بالاتری دست یابد. با این حال، به دلیل برخی محدودیتها از جمله قطعی اینترنت، این باز ارزیابی هنوز انجام نشده است.
عضو هیات علمی دانشگاه خواجه نصیر ضمن بیان این مطلب که پیشبینی ما این است که در صورت انجام ارزیابی مجدد، سامانه بتواند به سطح دقت ۹۰ درصدی دست یابد، افزود: البته ۱۰ درصد باقیمانده منوط به دریافت تأییدیه از خود وزارت نیرو است؛ چراکه این بخش خارج از ارزیابی ناظر بوده و نیازمند تأیید رسمی وزارتخانه است.
اثنیشعری درباره فاز دوم پروژه گفت: فاز دوم بر اساس تعریف معاونت علمی و تیم ناظر، به موضوع «گفتوگو با داده» اختصاص دارد. در این فاز، دادههایی که از بخشهای مختلف وزارت نیرو جمعآوری و در سامانه ایندکس شدهاند، باید بهگونهای مورد استفاده قرار گیرند که سامانه بتواند علاوه بر پرسشهای متنی، به پرسوجوهای مبتنی بر پایگاه داده نیز پاسخ دهد؛ به بیان دیگر، پاسخها صرفاً متنی نخواهند بود و سامانه باید قابلیت تحلیل و پاسخدهی دادهمحور را نیز داشته باشد. همزمان با اجرای این فاز، بهبود پاسخگویی سامانه در حوزه مستندات نیز دنبال میشود.
وی گفت: در ابتدای کار، سختافزار مورد نیاز پروژه از سوی دانشگاه تأمین شد و در حال حاضر نیز سامانه بر روی زیرساختهای دانشگاه خواجهنصیرالدین طوسی در حال اجراست. سامانه بهطور کامل بر بستر شبکه ملی اطلاعات فعال است، دامنه آن با پسوند .ir ثبت شده و تمامیاجزای آن ماهیت بومی دارد.
وی ادامه داد: با توجه به محدودیت توان سختافزارهای موجود در دانشگاه و نیاز پروژه به پردازشهای سنگینتر، با همکاری معاونت علمی، دسترسی به سکوی ملی هوش مصنوعی برای تیم فراهم شد. بخشی از فرآیندهای آموزش، آزمون و ارزیابی مدلها بر روی این سکو انجام میشود که زیرساخت آن توسط دانشگاه صنعتی شریف راهاندازی شده است. با این حال، تمامیدادهها و فرآیندها در داخل کشور مدیریت میشوند.
اثنیشعری تأکید کرد: حتی در بازههایی که اینترنت بینالملل بهطور کامل قطع بود، سامانه بدون مشکل به فعالیت خود ادامه داد و تنها در مواردی که نیازمند تمدید یا ارتباطات خارجی خاص بود، محدودیتهایی ایجاد شد.
مدیر پروژه دستیار هوش مصنوعی وزارت نیرو خاطرنشان کرد: در شرایط فعلی، سامانه میتواند وارد فاز بهرهبرداری شود و فاصلهای تا استفاده عملیاتی وجود ندارد. هرچند در حوزه گفتوگو با داده هنوز نیاز به توسعه بیشتری داریم، اما در بخش پرسش و پاسخ مبتنی بر مستندات متنی، سامانه به سطح قابل قبولی رسیده است.
ارتقا در صورت دسترسی بیشتر به دادهها
عضو هیات علمی دانشگاه خواجه نصیر تأکید کرد: با این حجم و ساختار داده، طبیعتاً دامنه پاسخگویی سامانه محدود است. در صورتی که دادهها بهصورت کاملتر و ساختیافتهتر در اختیار قرار گیرد و تعامل نزدیکتری با کارشناسان تخصصی وزارت نیرو شکل بگیرد، میتوان انتظار داشت که کیفیت پاسخها بهطور قابل توجهی افزایش یابد. از آنجا که تخصص تیم ما حوزههای آب و برق نیست، حضور مستمر کارشناسان و دریافت بازخورد تخصصی برای اطمینان از صحت پاسخها ضروری است.
وی در ادامه با تأکید بر لزوم ارزیابی تخصصی پاسخها گفت: از نگاه ما ممکن است پاسخهای ارائهشده معقول به نظر برسند، اما این احتمال وجود دارد که از منظر کارشناسان تخصصی وزارت نیرو، برخی پارامترها در پاسخها لحاظ نشده باشد. به همین دلیل، دریافت بازخورد تخصصی برای ما اهمیت بالایی دارد؛ چراکه ممکن است پاسخی در ظاهر قابل قبول باشد، اما از نظر فنی نیازمند اصلاح باشد.
وی با اشاره به زمانبندی پروژه تصریح کرد: طبق برنامهریزی اولیه، قرار بود فاز دوم تا پایان سال جاری به اتمام برسد، اما با توجه به شرایط موجود و همچنین عدم اعلام دقیق انتظارات از سوی تیم ناظر، این فاز با تأخیر مواجه خواهد شد. برداشت من این است که اگر همه چیز طبق روال پیش برود، میتوان امیدوار بود که تا اواخر خردادماه ۱۴۰۵ به مرحله عملیاتی گفتوگو با داده برسیم.
مدیر پروژه دستیار هوش مصنوعیوزارت نیرو ادامه داد: پروژه در مجموع شامل سه فاز اصلی است؛ فاز نخست پاسخگویی به مستندات و مقررات، فاز دوم گفتوگو با داده و فاز سوم که به پیشبینی اختصاص دارد. در فاز سوم، هدف این است که سامانه بتواند بر اساس دادههای موجود، تحلیلهای پیشبینیمحور ارائه دهد. البته این بخش هنوز در مرحله طراحی مفهومیقرار دارد.
پاسخ به نیازهای وزارت نیرو تا انتهای ۱۴۰۵
وی خاطرنشان کرد: اگر بتوانیم فاز دوم را تا خردادماه تحویل دهیم، برآورد ما این است که فاز سوم حداقل تا آذرماه سال ۱۴۰۵ زمان ببرد. به این ترتیب، میتوان گفت که تا آذر سال آینده، الزامات تعریفشده از سوی معاونت علمی برای این پروژه محقق خواهد شد. در کنار آن، توسعه سامانه با همکاری وزارت نیرو ادامه پیدا میکند و فرآیند اصلاح و تکمیل تدریجی انجام میشود.
اثنیشعری تأکید کرد: با این حال، انتظار نداریم که تا پایان سال آینده سامانه بهطور کامل و در مقیاس وسیع زیر بار عملیاتی وزارت نیرو قرار گیرد.
بودجه ۱۵ میلیاردی برای طوسا
وی با اشاره به اینکه برای پروژه بوده ۱۵ میلیاردی اختصاص یافته است، گفت: در طراحی اولیه، این پروژه بهصورت ۱۸ماهه دیده شده بود که پایان آن به شهریورماه سال آینده میرسد. این برآورد با شرایط فعلی تفاوت چندانی ندارد. البته پیشنهاد اولیه ما زمان و بودجهای بیش از این بود، اما پروژه با حدود یکسوم منابع پیشنهادی آغاز شد. با وجود این محدودیتها، تلاش میکنیم فاز دوم را به سرانجام برسانیم، اما برای اجرای کامل فاز سوم، بهویژه در چارچوبهای اجرایی دولت، به حمایت و منابع بیشتری نیاز خواهیم داشت.
مدیر پروژه دستیار هوش مصنوعی وزارت نیرو گفت: نام رسمی این پروژه «سامانه طوسا» انتخاب شد. دامنه toosa.ir برای سامانه ثبت شد و نسخه نرمافزاری روی این دامنه راهاندازی شد. نخستین نسخه سامانه در اردیبهشتماه ۱۴۰۴ منتشر شد که یک نسخه اولیه (MVP) بود و صرفاً برای نمایش عملکرد پایه سیستم ارائه شد.
وی افزود: پس از آن تلاش کردیم تقریباً هر ماه یک نسخه جدید از سامانه ارائه کنیم و در حال حاضر به نسخه پنجم رسیدهایم. البته در این مسیر با چالشهایی از جمله شرایط خاص کشور، محدودیتهای اینترنتی و همچنین تمرکز تیم بر تحویل فاز نخست پروژه در مهر و آبانماه مواجه بودیم که باعث شد انتشار برخی نسخهها با تأخیر انجام شود.
اثنیشعری درباره فاز نخست پروژه توضیح داد: طبق تعریف انجامشده توسط معاونت علمی، فاز اول پروژه بر پاسخگویی به قوانین و مقررات عمومی متمرکز بود. در این راستا، حدود ۱۶۰ هزار عنوان قانون و مقرره که در دسترس عمومی قرار داشت، جمعآوری و ایندکس شد. بخشی از این دادهها نیز توسط معاونت در قالب بستههای اطلاعاتی در اختیار تیمهای مجری قرار گرفت.
ارزیابی عملکرد دستیار هوش مصنوعی وزارت نیرو
وی گفت: برای ارزیابی عملکرد سامانه، شش سطح سوال از ساده تا بسیار دشوار در نظر گرفته شد. سوالات بهصورت تصادفی مطرح و پاسخهای سامانه از نظر صحت و دقت بررسی و امتیازدهی شدند. تیمهای شرکتکننده بر اساس درصد پاسخهای صحیح در سطوح مختلف رتبهبندی شدند. تیم ما در میان تیمهایی قرار گرفت که امتیاز بالاتری کسب کردند و در ردههای بالای ارزیابی قرار داشتند. مقرر شده است که ارزیابی مجددی انجام شود تا سامانه بتواند به سطح دقت بالاتری دست یابد. با این حال، به دلیل برخی محدودیتها از جمله قطعی اینترنت، این باز ارزیابی هنوز انجام نشده است.
عضو هیات علمی دانشگاه خواجه نصیر ضمن بیان این مطلب که پیشبینی ما این است که در صورت انجام ارزیابی مجدد، سامانه بتواند به سطح دقت ۹۰ درصدی دست یابد، افزود: البته ۱۰ درصد باقیمانده منوط به دریافت تأییدیه از خود وزارت نیرو است؛ چراکه این بخش خارج از ارزیابی ناظر بوده و نیازمند تأیید رسمی وزارتخانه است.
اثنیشعری درباره فاز دوم پروژه گفت: فاز دوم بر اساس تعریف معاونت علمی و تیم ناظر، به موضوع «گفتوگو با داده» اختصاص دارد. در این فاز، دادههایی که از بخشهای مختلف وزارت نیرو جمعآوری و در سامانه ایندکس شدهاند، باید بهگونهای مورد استفاده قرار گیرند که سامانه بتواند علاوه بر پرسشهای متنی، به پرسوجوهای مبتنی بر پایگاه داده نیز پاسخ دهد؛ به بیان دیگر، پاسخها صرفاً متنی نخواهند بود و سامانه باید قابلیت تحلیل و پاسخدهی دادهمحور را نیز داشته باشد. همزمان با اجرای این فاز، بهبود پاسخگویی سامانه در حوزه مستندات نیز دنبال میشود.
وی گفت: در ابتدای کار، سختافزار مورد نیاز پروژه از سوی دانشگاه تأمین شد و در حال حاضر نیز سامانه بر روی زیرساختهای دانشگاه خواجهنصیرالدین طوسی در حال اجراست. سامانه بهطور کامل بر بستر شبکه ملی اطلاعات فعال است، دامنه آن با پسوند .ir ثبت شده و تمامیاجزای آن ماهیت بومی دارد.
وی ادامه داد: با توجه به محدودیت توان سختافزارهای موجود در دانشگاه و نیاز پروژه به پردازشهای سنگینتر، با همکاری معاونت علمی، دسترسی به سکوی ملی هوش مصنوعی برای تیم فراهم شد. بخشی از فرآیندهای آموزش، آزمون و ارزیابی مدلها بر روی این سکو انجام میشود که زیرساخت آن توسط دانشگاه صنعتی شریف راهاندازی شده است. با این حال، تمامیدادهها و فرآیندها در داخل کشور مدیریت میشوند.
اثنیشعری تأکید کرد: حتی در بازههایی که اینترنت بینالملل بهطور کامل قطع بود، سامانه بدون مشکل به فعالیت خود ادامه داد و تنها در مواردی که نیازمند تمدید یا ارتباطات خارجی خاص بود، محدودیتهایی ایجاد شد.
مدیر پروژه دستیار هوش مصنوعی وزارت نیرو خاطرنشان کرد: در شرایط فعلی، سامانه میتواند وارد فاز بهرهبرداری شود و فاصلهای تا استفاده عملیاتی وجود ندارد. هرچند در حوزه گفتوگو با داده هنوز نیاز به توسعه بیشتری داریم، اما در بخش پرسش و پاسخ مبتنی بر مستندات متنی، سامانه به سطح قابل قبولی رسیده است.
ارتقا در صورت دسترسی بیشتر به دادهها
عضو هیات علمی دانشگاه خواجه نصیر تأکید کرد: با این حجم و ساختار داده، طبیعتاً دامنه پاسخگویی سامانه محدود است. در صورتی که دادهها بهصورت کاملتر و ساختیافتهتر در اختیار قرار گیرد و تعامل نزدیکتری با کارشناسان تخصصی وزارت نیرو شکل بگیرد، میتوان انتظار داشت که کیفیت پاسخها بهطور قابل توجهی افزایش یابد. از آنجا که تخصص تیم ما حوزههای آب و برق نیست، حضور مستمر کارشناسان و دریافت بازخورد تخصصی برای اطمینان از صحت پاسخها ضروری است.
وی در ادامه با تأکید بر لزوم ارزیابی تخصصی پاسخها گفت: از نگاه ما ممکن است پاسخهای ارائهشده معقول به نظر برسند، اما این احتمال وجود دارد که از منظر کارشناسان تخصصی وزارت نیرو، برخی پارامترها در پاسخها لحاظ نشده باشد. به همین دلیل، دریافت بازخورد تخصصی برای ما اهمیت بالایی دارد؛ چراکه ممکن است پاسخی در ظاهر قابل قبول باشد، اما از نظر فنی نیازمند اصلاح باشد.
وی با اشاره به زمانبندی پروژه تصریح کرد: طبق برنامهریزی اولیه، قرار بود فاز دوم تا پایان سال جاری به اتمام برسد، اما با توجه به شرایط موجود و همچنین عدم اعلام دقیق انتظارات از سوی تیم ناظر، این فاز با تأخیر مواجه خواهد شد. برداشت من این است که اگر همه چیز طبق روال پیش برود، میتوان امیدوار بود که تا اواخر خردادماه ۱۴۰۵ به مرحله عملیاتی گفتوگو با داده برسیم.
مدیر پروژه دستیار هوش مصنوعیوزارت نیرو ادامه داد: پروژه در مجموع شامل سه فاز اصلی است؛ فاز نخست پاسخگویی به مستندات و مقررات، فاز دوم گفتوگو با داده و فاز سوم که به پیشبینی اختصاص دارد. در فاز سوم، هدف این است که سامانه بتواند بر اساس دادههای موجود، تحلیلهای پیشبینیمحور ارائه دهد. البته این بخش هنوز در مرحله طراحی مفهومیقرار دارد.
پاسخ به نیازهای وزارت نیرو تا انتهای ۱۴۰۵
وی خاطرنشان کرد: اگر بتوانیم فاز دوم را تا خردادماه تحویل دهیم، برآورد ما این است که فاز سوم حداقل تا آذرماه سال ۱۴۰۵ زمان ببرد. به این ترتیب، میتوان گفت که تا آذر سال آینده، الزامات تعریفشده از سوی معاونت علمی برای این پروژه محقق خواهد شد. در کنار آن، توسعه سامانه با همکاری وزارت نیرو ادامه پیدا میکند و فرآیند اصلاح و تکمیل تدریجی انجام میشود.
اثنیشعری تأکید کرد: با این حال، انتظار نداریم که تا پایان سال آینده سامانه بهطور کامل و در مقیاس وسیع زیر بار عملیاتی وزارت نیرو قرار گیرد.
بودجه ۱۵ میلیاردی برای طوسا
وی با اشاره به اینکه برای پروژه بوده ۱۵ میلیاردی اختصاص یافته است، گفت: در طراحی اولیه، این پروژه بهصورت ۱۸ماهه دیده شده بود که پایان آن به شهریورماه سال آینده میرسد. این برآورد با شرایط فعلی تفاوت چندانی ندارد. البته پیشنهاد اولیه ما زمان و بودجهای بیش از این بود، اما پروژه با حدود یکسوم منابع پیشنهادی آغاز شد. با وجود این محدودیتها، تلاش میکنیم فاز دوم را به سرانجام برسانیم، اما برای اجرای کامل فاز سوم، بهویژه در چارچوبهای اجرایی دولت، به حمایت و منابع بیشتری نیاز خواهیم داشت.
مرجع : خبرگزاری مهر
